Wiedza

o społeczeństwie

KLASA  VIII   ROK SZKOLNY 2023/2024

WYDAWNICTWO MAC

Rozkład materiału

Temat	
Treści nauczania	Odniesienie do podstawy programowej	
Wymagania podstawowe.
Uczeń:	
Wymagania ponadpodstawowe.
Uczeń:	
Liczba godzin	
Dział 1. Społeczne aspekty życia człowieka	
1.1. Społeczna natura człowieka	–	człowiek jako istota społeczna,
–	więzi społeczne i ich charakter,
–	role społeczne,
–	piramida potrzeb Maslowa,	I.1	–	uzasadnia, że człowiek jest istotą społeczną,
–	określa znaczenie i charakter więzi międzyludzkich,
–	identyfikuje role społeczne charakterystyczne dla różnych etapów życia człowieka,
–	wymienia najważniejsze potrzeby społeczne, odróżniając potrzeby podstawowe od potrzeb wyższego rzędu,
–	wyjaśnia znaczenie zaspokajania potrzeb społecznych dla jednostki i społeczeństwa,	–	rozumie znaczenie procesu resocjalizacji,
–	określa znaczenie więzi symetrycznych i niesymetrycznych dla rozwoju personalnego,
–	definiuje czynniki wpływające na proces socjalizacji w poszczególnych fazach życia człowieka,	1	
1.2. O komunikacyjnej naturze człowieka	–	charakter komunikacji społecznej,
–	komunikacja werbalna i niewerbalna,
–	akt komunikacyjny,
–	zasady skutecznego komunikowania się,
–	kształtowanie własnego wizerunku – autoprezentacja,	I.2	–	wymienia różne rodzaje komunikacji społecznej,
–	wyróżnia warstwy aktu komunikacyjnego,
–	zna podstawowe zasady komunikacji interpersonalnej,
–	rozumie znaczenie skutecznej autoprezentacji dla kształtowania własnego wizerunku,	–	identyfikuje stosowanie mowy ciała w wystąpieniach osób publicznych,
–	dokonuje skutecznej prezentacji na wybrany temat, stosując właściwe zasady prezentacyjne,
–	wymienia przykładowe techniki autoprezentacyjne, podając przykłady ich skutecznego zastosowania,	1	
1.3. Człowiek w grupie	–	grupy społeczne,
–	postawy jednostki wobec grupy,
–	formy współpracy w obrębie grupy	I.3, I.5	–	wymienia i rozróżnia podstawowe rodzaje grup społecznych,
–	podaje przykłady grup pierwotnych
i wtórnych, formalnych i nieformalnych, małych i dużych,
–	wskazuje istotne cechy grupy koleżeńskiej oraz grupy zadaniowej,
–	omawia typowe postawy członków grupy (konformizm, asertywność, próżniactwo), podając przykłady takich postaw,	–	rozumie znaczenie funkcjonowania w obrębie grupy społecznej dla
zaspokajania potrzeby przynależności,
–	omawia wpływ dominujących jednostek na funkcjonowanie całej grupy,	1	
1.4. Konflikty społeczne i podejmowanie decyzji w grupie	–	konflikt w grupie i konflikt interpersonalny,
–	sposoby podejmowania decyzji w grupie,
–	metody rozwiązywania konfliktów,	I.4, I.6	–	stosuje terminy: konflikt społeczny, stereotyp, negocjacje, mediacje, arbitraż, kompromis, konsensus,
–	dostrzega negatywne i pozytywne skutki konfliktów,
–	wymienia i omawia typowe zachowania w sytuacji konfliktowej,	–	stosuje techniki negocjacyjne celem osiągnięcia rozwiązania satysfakcjonującego dla skonfliktowanych stron,
–	dobiera właściwe metody podejmowania decyzji do określonych sytuacji społecznych,	1	

Temat	
Treści nauczania	Odniesienie do podstawy programowej	
Wymagania podstawowe.
Uczeń:	
Wymagania ponadpodstawowe.
Uczeń:	
Liczba godzin	
Dział 2. Rodzina, edukacja i praca	
2.1. Rodzina jako grupa społeczna	–	rodzina jako grupa społeczna,
–	wartości i normy społeczne,
–	podstawy prawne funkcjonowania rodziny
w Rzeczpospolitej Polskiej,	II.1, II.2	–	charakteryzuje rodzinę jako grupę społeczną,
–	wymienia podstawowe normy społeczne,
–	identyfikuje wartości istotne dla niego i jego rodziny oraz dokonuje ich hierarchizacji,
–	zna akty prawa krajowego
i międzynarodowego określające zasady funkcjonowania rodziny,
–	przytacza prawa i obowiązki poszczególnych członków rodziny,	–	omawia znaczenie kluczowych norm społecznych dla procesu socjalizacji,
–	identyfikuje wartości istotne dla polskiego społeczeństwa, interpretując dane statystyczne oraz konfrontując
je z własnymi obserwacjami lub doświadczeniami,	1	
2.2. Ekonomia na co dzień	–	źródła dochodów gospodarstwa domowego,
–	kategorie wydatków gospodarstwa domowego,
–	planowanie domowego budżetu,	II.3, II.4	–	zna pojęcie gospodarstwa domowego,
–	wymienia główne źródła dochodów gospodarstw domowych (praca najemna, działalność gospodarcza, umowy cywilnoprawne, renty, emerytury, świadczenia rodzinne),
–	potrafi sklasyfikować domowe wydatki w podziale na stałe, przewidywalne
i niespodziewane,
–	rozróżnia najpopularniejsze sposoby oszczędzania i pożyczania pieniędzy,
–	opracowuje prosty miesięczny budżet domowy, uwzględniający nadwyżkę lub deficyt budżetowy,	–	analizuje dane statystyczne dotyczące struktury dochodów i wydatków gospodarstw domowych,
–	objaśnia mocne i słabe strony różnych form oszczędzania i pożyczania pieniędzy,
–	dobiera właściwy sposób oszczędzania lub pożyczania do określonej sytuacji,	1	
2.3. Szkoła i jej funkcje	–	struktura polskiego szkolnictwa,
–	funkcje szkoły,
–	rynek pracy,
–	planowanie własnej edukacji oraz kariery zawodowej,	III.1, III.4, III.5	–	wymienia i omawia podstawowe funkcje szkoły,
–	charakteryzuje możliwości kształcenia
w Polsce, z uwzględnieniem różnych typów szkół publicznych i niepublicznych,
–	zna czynniki, które należy wziąć pod uwagę, planując dalszą edukację i pracę zawodową,
–	potrafi zaplanować dalszą ścieżkę kształcenia,
–	omawia funkcjonowanie rynku pracy,
z uwzględnieniem zawodów deficytowych i nadwyżkowych,
–	rozumie znaczenie kompetencji twardych i miękkich dla konkurencyjności na rynku pracy,	–	dostrzega dynamikę rynku pracy,
–	ocenia, jakie umiejętności są najbardziej przydatne w wybranych zawodach,	1	
2.4. Społeczność szkolna	–	struktura społeczności szkolnej,
–	organizacja i funkcje klasy szkolnej oraz kół zainteresowań,	III.2, III.3	–	wymienia organy szkoły,
–	omawia znaczenie klasy szkolnej dla właściwego rozwoju osobistego młodego człowieka,	– wskazuje problemy istotne dla społeczności szkolnej, w której funkcjonuje i proponuje sposoby ich rozwiązania,	1	

Temat	
Treści nauczania	Odniesienie do podstawy programowej	
Wymagania podstawowe.
Uczeń:	
Wymagania ponadpodstawowe.
Uczeń:	
Liczba godzin	
	–	powoływanie samorządu uczniowskiego i jego kompetencje,
–	prawa i obowiązki uczniów,
–	postępowanie w przypadku naruszania praw uczniów
i nauczycieli,		–	zna kompetencje samorządu uczniowskiego oraz sposób jego wyłaniania w szkole, do której uczęszcza,
–	charakteryzuje prawa i obowiązki ucznia w świetle statutu swojej szkoły,
–	przedstawia możliwości działania
w przypadku naruszenia praw członków społeczności szkolnej,	– planuje inicjatywy na rzecz klasy lub szkoły,		
Dział 3. Prawa człowieka	
3.1. Pojęcie prawa oraz praw i wolności	–	prawo w ujęciu podmiotowym i przedmiotowym,
–	prawa i wolności – ich cechy oraz typologia,
–	akty prawa krajowego i międzynarodowego
dotyczące praw człowieka,	IV.1, IV.2	–	wie, czym jest prawo,
–	rozróżnia prawa i wolności człowieka,
–	wyjaśnia, na czym polega powszechność, nienaruszalność i niezbywalność przyrodzonych praw i wolności,
–	uzasadnia, że godność człowieka jest podstawą różnych systemów moralnych oraz źródłem praw i wolności,
–	wymienia akty prawa krajowego oraz międzynarodowego definiujące charakter i zakres praw i wolności człowieka,	–	odróżnia prawo w znaczeniu podmiotowym i przedmiotowym,
–	wskazuje okoliczności, w jakich państwo może ograniczyć lub zawiesić obowiązywanie wybranych praw
i wolności,
–	wie, kiedy i dlaczego jest obchodzony Międzynarodowy Dzień Praw Człowieka,	1	
3.2. Prawa i wolności w Konstytucji RP	–	prawa i wolności osobiste w świetle Konstytucji RP,
–	prawa i wolności polityczne w świetle Konstytucji RP,
–	prawa i wolności ekonomiczne, socjalne i kulturalne w świetle Konstytucji RP,	IV.2, IV.5	–	wymienia prawa osobiste i polityczne zawarte w Konstytucji RP,
–	wskazuje okoliczności, w jakich państwo może ograniczyć lub zawiesić
obowiązywanie wybranych praw i wolności,
–	rozumie, na czym polega nietykalność osobista, niezawisłość sędziowska, domniemanie niewinności, wolność zgromadzeń, ubezwłasnowolnienie,	–	wymienia prawa i wolności ekonomiczne, socjalne i kulturalne zdefiniowane w Konstytucji RP,
–	objaśnia kontrowersje związane
z zakresem obowiązywania wybranych praw lub wolności,	1	
3.3. Ochrona praw człowieka	–	organizacje międzynarodowe działające na rzecz praw człowieka,
–	ochrona praw człowieka
w polskim systemie prawnym,
–	pozycja ustrojowa Rzecznika Praw Obywatelskich,	IV.1, IV.6	–	wymienia organizacje międzynarodowe zajmujące się problematyką praw człowieka (ONZ, OBWE, Rada Europy) oraz omawia ich zadania w tym zakresie,
–	analizuje sformułowania preambuły Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka,
–	zna organizacje pozarządowe działające na rzecz praw człowieka (Amnesty International, Human Rights Watch, Helsińska Fundacja Praw Człowieka) oraz podaje przykłady ich aktywności,
–	zna zapisy Konstytucji RP odnoszące się do zagadnienia praw człowieka,
–	opisuje tryb powoływania Rzecznika Praw Obywatelskich, jego kompetencje oraz formy działalności,	–	analizuje tryb postępowania przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka,
–	wskazuje obszary, w których prawa człowieka w Polsce mogą być naruszane lub zagrożone,
–	rozróżnia organy konstytucyjne strzegące praw człowieka od innych krajowych instytucji zajmujących się przestrzeganiem praw i wolności obywatelskich,	1	

Temat	
Treści nauczania	Odniesienie do podstawy programowej	
Wymagania podstawowe.
Uczeń:	
Wymagania ponadpodstawowe.
Uczeń:	
Liczba godzin	
3.4. Prawa dzieci	–	prawa dziecka
w aktach prawa krajowego i międzynarodowego,
–	Konwencja o prawach dziecka,
–	Fundusz Narodów Zjednoczonych na Rzecz Dzieci,
–	pozycja ustrojowa Rzecznika Praw Dziecka,	IV.3, IV.4	–	wymienia prawa dziecka zawarte
w Konstytucji RP oraz Konwencji o prawach Dziecka,
–	zna podstawowe regulacje prawne dotyczące zdolności małoletnich do czynności prawnych, adopcji, obowiązku alimentacyjnego, zatrudniania młodocianych,
–	omawia wybrane obszary działalności UNICEF-u,
–	opisuje tryb powoływania Rzecznika Praw Dziecka, jego kompetencje oraz formy działalności,	–	analizuje dane statystyczne dotyczące naruszania praw dziecka,
–	uzasadnia, dlaczego Janusz Korczak uchodzi za prekursora walki o prawa dziecka,	1	
3.5. Nieletni wobec prawa	–	zakres odpowiedzialności karnej nieletnich,
–	przejawy przemocy fizycznej i psychicznej,
–	korzyści i zagrożenia wynikające z korzystania z internetu,
–	służby mundurowe oraz ich uprawnienia i obowiązki wobec małoletnich,	V.1–V.4	–	wymienia środki karne i wychowawcze podejmowane wobec nieletnich,
–	podaje przykłady przemocy fizycznej, psychicznej, cyberprzemocy,
–	wskazuje właściwe reakcje na różne rodzaje przemocy,
–	analizuje uprawnienia policji wobec osoby małoletniej,
–	omawia sposób postępowania w przypadku podjęcia przez policję lub inne służby mundurowe interwencji wobec małoletniego,	–	wskazuje różnice między przestępstwem a wykroczeniem,
–	rozróżnia terminy: małoletni, nieletni, niepełnoletni,
–	analizuje źródła i rodzaje zagrożeń występujących w internecie,	1	
Dział 4. Społeczność lokalna i regionalna	
4.1. Samorząd terytorialny w Polsce	–	struktura samorządu terytorialnego w Polsce,
–	decentralizacja władzy publicznej,
–	zadania własne i zlecone samorządów,
–	finansowanie samorządu terytorialnego,
–	nadzór nad działalnością samorządów,	VI.1	–	omawia strukturę samorządu terytorialnego,
–	wyjaśnia, na czym polega zasada decentralizacji władzy publicznej,
–	charakteryzuje źródła finansowania samorządów, dzieląc je według źródła pochodzenia oraz przeznaczenia,
–	wymienia organy nadzorujące samorządy w zakresie ich kompetencji stanowiących oraz gospodarki finansowej,
–	wskazuje gminę, powiat oraz województwo, w którym mieszka,	–	rozróżnia zadania własne i zlecone, podając przykłady takich zadań,
–	rozumie znaczenie decentralizacji władzy dla funkcjonowania państwa demokratycznego,	1	
4.2. Samorząd lokalny – gmina	–	organy gminy, ich kompetencje oraz tryb wyłaniania,
–	źródła finansowania oraz wydatki budżetu gminy,	VI.1–VI.6	–	zna organy wykonawcze oraz stanowiące i kontrolne gminy,
–	omawia zasady wybierania organów gminy,
–	wymienia kompetencje poszczególnych organów gminy,
–	podaje przykłady zadań własnych gmin wskazując, które z nich są obowiązkowe, a które – fakultatywne,	–	charakteryzuje organizację i formy działalności rady gminy,
–	analizuje zakres społecznej kontroli nad działalnością organów gminy,
z uwzględnieniem referendum gminnego oraz udzielania absolutorium,	1	

Temat	
Treści nauczania	Odniesienie do podstawy programowej	
Wymagania podstawowe.
Uczeń:	
Wymagania ponadpodstawowe.
Uczeń:	
Liczba godzin	
			–	zna pojęcie budżetu gminy, wskazuje na jego główne wydatki oraz źródła finansowania,
–	zna nazwisko wójta/burmistrza/prezydenta oraz przewodniczącego rady gminy, w której mieszka,
–	przedstawia organizację typowego urzędu gminy i podaje przykłady spraw, jakie można załatwić w poszczególnych wydziałach,			
4.3. Samorząd lokalny – powiat	–	organy powiatu, ich kompetencje oraz tryb wyłaniania,
–	zadania powiatów,	VII.1–VII.4	–	zna organy wykonawcze oraz stanowiące i kontrolne powiatu,
–	omawia zasady wyłaniania organów powiatu,
–	wymienia kompetencje poszczególnych organów powiatu,
–	przedstawia organizację typowego starostwa powiatowego i podaje przykłady spraw, jakie można załatwić w poszczególnych wydziałach,	–	rozróżnia charakter oraz organizację powiatów ziemskich i grodzkich,
–	analizuje zakres społecznej kontroli nad działalnością rady i zarządu powiatu, z uwzględnieniem referendum powiatowego oraz udzielania absolutorium,	1	
4.4. Samorząd regionalny
– województwo	–	organy wojewódzkiej administracji rządowej i samorządowej, ich kompetencje oraz tryb wyłaniania,
–	zadania wojewódzkiej administracji rządowej i samorządowej,	VII.1, VII.2, VII.4	–	wymienia województwa składające się na mapę administracyjną kraju,
–	odróżnia administrację rządową od samorządowej,
–	zna organy wykonawcze oraz stanowiące i kontrolne województwa,
–	omawia zasady wyłaniania organów województwa,
–	wymienia kompetencje poszczególnych organów rządowych i samorządowych w województwach,
–	omawia rolę samorządu wojewódzkiego w dystrybucji funduszy unijnych,	–	objaśnia, czym jest strategia rozwoju województwa,
–	analizuje zakres społecznej kontroli nad działalnością samorządu województwa, z uwzględnieniem referendum wojewódzkiego,
–	podaje przykłady instytucji zaliczających się do administracji zespolonej,
–	na przykładzie paszportu RP wyjaśnia, czym jest dokument biometryczny,	1	
Dział 5. Udział obywateli w życiu publicznym	
5.1. Wpływ obywateli na decyzje władz samorządowych	–	zasady przeprowadzania wyborów samorządowych,
–	formy wpływania obywateli na decyzje władz samorządowych,	IX.4	–	zna zasady przeprowadzania wyborów samorządowych,
–	wyjaśnia, w jakich okolicznościach można przeprowadzić referendum lokalne,
–	odróżnia wybory od referendów,
–	omawia zakres obowiązków radnego oraz wskazuje cechy przydatne w piastowaniu tej funkcji,
–	zna rodzaje pism kierowanych do urzędów,
–	rozróżnia legalne metody wpływania obywateli na decyzje władz (lobbing, konsultacje społeczne) od nielegalnych (korupcja),	–	na podstawie danych dotyczących frekwencji w wyborach samorządowych ocenia stopień zaangażowania Polaków w funkcjonowanie samorządu lokalnego,
–	rozróżnia rodzaje referendum lokalnego,
–	proponuje właściwą formę protestu społecznego w zależności od charakteru zaistniałej sytuacji konfliktowej,
–	pisze petycję do właściwego organu w kwestii, którą uważa za istotną dla lokalnej społeczności,	1	

Temat	
Treści nauczania	Odniesienie do podstawy programowej	
Wymagania podstawowe.
Uczeń:	
Wymagania ponadpodstawowe.
Uczeń:	
Liczba godzin	
			–	wymienia typowe rodzaje zgromadzeń (wiec, demonstracja, pikieta),
–	wie, na czym polega strajk, podaje przykłady sytuacji, w których zasadne jest podjęcie tej formy protestu,			
5.2. Aktywność obywatelska	–	cnoty obywatelskie i ich znaczenie w życiu publicznym,
–	wzorce postaw obywatelskich,
–	idea i realizacja budżetu obywatelskiego,	IX.1, IX.4	–	definiuje społeczeństwo obywatelskie oraz wskazuje przejawy jego funkcjonowania,
–	wskazuje istotne cnoty obywatelskie oraz przykłady właściwych postaw obywatelskich,
–	wskazuje, w jaki sposób wybitni Polacy wpływali na historię naszego kraju oraz rozwój społeczeństwa poprzez stosowanie właściwych postaw obywatelskich,
–	wie, czym jest budżet obywatelski,
–	wymienia masowe ruchy społeczne, mające istotny wpływ na historię Polski,	– podaje przykłady inwestycji w swoim miejscu zamieszkania, które można zrealizować z budżetu obywatelskiego,	1	
5.3. Organizacje pozarządowe	–	cele i formy działalności organizacji pozarządowych,
–	idea wolontariatu, możliwości działalności wolontariackiej,
–	młodzieżowe organizacje społeczne,	IX.2, IX.3	–	omawia cechy i charakter działalności organizacji pozarządowych,
–	rozróżnia stowarzyszenia i fundacje,
–	wymienia przykładowe organizacje pożytku publicznego, wie, na czym polega przekazywanie 1% podatku OPP,
–	podaje przykłady obszarów aktywności wolontariuszy,
–	wskazuje korzyści i możliwości wynikające z zaangażowania w działalność wybranych organizacji młodzieżowych,	–	proponuje działania w zakresie wolontariatu, mogące pozytywnie wpłynąć na jego środowisko lokalne,
–	ocenia zasadność zaangażowania organizacji pozarządowych we wsparcie różnych grup społecznych,	1	
5.4. Etyka życia publicznego	–	etyka w życiu prywatnym, publicznym, zawodowym,
–	łamanie zasad etycznych i jego wpływ na funkcjonowanie społeczeństwa,	IX.1, IX.5	–	wie, czym jest etyka,
–	podaje przykłady działań etycznych
i nieetycznych w różnych okolicznościach,
–	rozumie znaczenie transparentności życia publicznego dla funkcjonowania państwa demokratycznego,
–	wskazuje źródła postaw nieetycznych oraz omawia rodzaje takich postaw (dyskryminacja, lobbing, nepotyzm, kumoterstwo, korupcja, demagogia, populizm),	–	wyjaśnia znaczenie kodeksów etyki zawodowej,
–	proponuje zasady etycznego postępowania dla wybranych grup zawodowych,
–	analizuje dane dotyczące nieetycznego postępowania w miejscu pracy, wskazując źródła tego problemu,	1	
Dział 6. Wspólnota narodowa i obywatelska	
6.1. Wspólnota narodowa	–	czynniki narodotwórcze,
–	kształtowanie się narodu polskiego,
–	Polacy w kraju i za granicą,	VIII.1	–	wymienia czynniki tworzące więź narodową,
–	omawia proces formowania się narodu polskiego i powstawania świadomości narodowej,	– wskazuje regiony Europy o tendencjach separatystycznych, wyjaśniając przyczyny takich tendencji,	1	

Temat	
Treści nauczania	Odniesienie do podstawy programowej	
Wymagania podstawowe.
Uczeń:	
Wymagania ponadpodstawowe.
Uczeń:	
Liczba godzin	
	– tożsamość narodowa i lokalna,		–	objaśnia znaczenie ojczyzny dla wspólnoty narodowej,
–	rozróżnia ojczyznę w znaczeniu ideologicznym i prywatnym,
–	wskazuje największe skupiska Polonii,	– objaśnia przyczyny powstania dużych skupisk ludności pochodzenia polskiego w wybranych krajach,		
6.2. Patriotyzm dawniej i obecnie	–	przejawy patriotyzmu,
–	polskie symbole narodowe,
–	postawy patriotyczne wśród młodzieży,	VIII.3	–	wskazuje postawy patriotyczne charakterystyczne dla Polaków współcześnie oraz na przestrzeni dziejów,
–	wyjaśnia, w jaki sposób młodzież może kształtować i podkreślać swój patriotyzm,
–	omawia pochodzenie, formę oraz symbolikę polskich symboli narodowych,	– analizuje postrzeganie patriotyzmu przez Polaków, interpretując dane statystyczne,	1	
6.3. Być obywatelem Polski	–	narodowość a obywatelstwo,
–	konstytucyjne prawa
i obowiązki obywatela RP,
–	sposoby uzyskania obywatelstwa polskiego,	VIII.2	–	odróżnia obywatelstwo od narodowości,
–	wyjaśnia, z czego wynika nabycie obywatelstwa polskiego w chwili urodzenia oraz jak można je uzyskać w późniejszym terminie,
–	wskazuje korzyści wynikające z posiadania polskiego obywatelstwa lub Karty Polaka,
–	omawia prawa i obowiązki obywatela RP wymienione w Konstytucji,	–	analizuje sytuację wybranego narodu funkcjonującego bez własnego państwa,
–	wyjaśnia, na czym polega prawo krwi
i prawo ziemi, podając przykłady państw stosujących takie procedury,
–	wyjaśnia pojęcia: diaspora, deportacja, repatriacja, ilustrując je stosownymi przykładami,	1	
6.4. Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce	–	struktura narodowościowa Polski dawniej i dziś,
–	rozmieszczenie mniejszości narodowych i etnicznych na terytorium RP,
–	konstytucyjne gwarancje praw mniejszości narodowych i etnicznych w RP,	VIII.4	–	omawia zmiany struktury narodowościowej Polski na przestrzeni dziejów,
–	definiuje oraz odróżnia mniejszości narodowe i etniczne,
–	wymienia mniejszości narodowe i etniczne zamieszkujące w Polsce,
–	wskazuje rozmieszczenie tych mniejszości na terenie naszego kraju,
–	wymienia inne grupy etniczne, nieposiadające statusu mniejszości (Ślązacy, Kaszubi),
–	podaje przykłady migracji do Polski przedstawicieli różnych narodowości oraz wskazuje przyczyny tych migracji (ekonomiczne, polityczne),
–	wymienia konstytucyjne prawa przysługujące mniejszościom narodowym i etnicznym,	–	analizuje uwarunkowania historyczne mające wpływ na rozmieszczenie mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce,
–	omawia pochodzenie oraz zwyczaje wybranych mniejszości etnicznych,	1	
6.5. Postawy względem innych narodów	–	przyczyny konfliktów na tle narodowościowym,
–	ksenofobia – jej źródła oraz przejawy we współczesnej Polsce i na świecie,	VIII.5	–	określa przyczyny niechęci lub wrogości wobec osób innej rasy lub narodowości,
–	omawia źródła powstawania postaw ksenofobicznych,	–	analizuje eskalację zachowań ksenofobicznych, wykorzystując piramidę nienawiści Allporta,
–	ocenia postawy społeczeństwa polskiego wobec różnych ras i narodów,	1	

Temat	
Treści nauczania	Odniesienie do podstawy programowej	Wymagania podstawowe.
Uczeń:	Wymagania ponadpodstawowe.
Uczeń:	Liczba godzin	
			–	wskazuje charakterystyczne cechy nacjonalizmu, szowinizmu i rasizmu, podając przykłady takich postaw,
–	odróżnia stereotypy od rzetelnej wiedzy na temat różnych ras i narodów,
–	wskazuje negatywne skutki społeczne postaw ksenofobicznych oraz korzyści wynikające
z przenikania się różnych kultur i tradycji,	– omawia przyczyny i skutki rasistowskiej polityki III Rzeczy wobec ludności żydowskiej,		
6.6. Państwo, jego istota, cechy i funkcje	–	państwo i jego elementy,
–	cechy i funkcje państwa,
–	władza państwowa i jej kompetencje,
–	ustroje polityczne współczesnych państw,	XI.1	–	wymienia trzy podstawowe elementy składające się na państwo,
–	wylicza cechy państwa jako wspólnoty obywateli,
–	podaje przykłady wewnętrznych i zewnętrznych funkcji państwa,
–	zna podstawowe kompetencje przysługujące władzom państwowym,
–	omawia charakterystyczne cechy ustroju demokratycznego, autorytarnego, totalitarnego,	–	omawia koncepcje dotyczące zakresu ingerencji państwa w życie obywateli (państwo liberalne i opiekuńcze), uzasadniając własne stanowisko w tej kwestii,
–	ocenia realność anarchistycznej postawy wobec istnienia państwa,	1	
Dział 7. Rzeczpospolita Polska jako demokracja	
7.1. Konstytucja podstawą demokracji w Polsce	–	zasada konstytucjonalizmu,
–	hierarchia aktów prawnych w Polsce,
–	Konstytucja RP, jej konstrukcja oraz tryb uchwalania
i nowelizacji,
–	podstawowe zasady ustrojowe Rzeczypospolitej Polskiej,	XI.2–XI.8	–	wyjaśnia, na czym polega zasada konstytucjonalizmu,
–	przedstawia hierarchię aktów prawnych,
–	omawia budowę Konstytucji RP, nazywając właściwie preambułę oraz przykładowe rozdziały,
–	wymienia podstawowe zasady ustrojowe Rzeczypospolitej Polskiej (suwerenność Narodu, trójpodział władz, republikańska forma rządów, pluralizm polityczny, państwo prawa) oraz dokonuje ich krótkiej charakterystyki,
–	wie, na czym polega referendum ogólnokrajowe; podaje przykłady najistotniejszych polskich referendów,	–	analizuje tryb uchwalania Konstytucji RP oraz jej nowelizacji,
–	uzasadnia znaczenie równowagi i wzajemnej kontroli władz
dla funkcjonowania systemu demokratycznego,
–	formułuje opinię na temat mocnych i słabych stron polskiej demokracji,
–	wymienia polskie konstytucje w ujęciu historycznym,	1	
7.2. Władza
ustawodawcza – Sejm i Senat	–	organizacja oraz tryb wybierania i odwoływania polskiego parlamentu,
–	zasady działania oraz kompetencje Sejmu i Senatu,
–	proces legislacyjny,	XI.3	–	omawia organizację obu izb parlamentu,
–	wyjaśnia, na czym polega immunitet parlamentarny,
–	objaśnia zasady prawa wyborczego do Sejmu i Senatu, odróżniając wybory większościowe od proporcjonalnych,
–	wskazuje okoliczności, w których możliwe jest skrócenie kadencji parlamentu,
–	wymienia podstawowe ustrojowe zadania Sejmu i Senatu,	–	odróżnia immunitet materialny i formalny,
–	wskazuje okoliczności, w których zwoływane jest Zgromadzenie Narodowe,
–	analizuje proces legislacyjny w Polsce, uwzględniając organy państwa uczestniczące w tym procesie
oraz rodzaje większości (zwykłą, bezwzględną, kwalifikowaną),	1	

Temat	
Treści nauczania	Odniesienie do podstawy programowej	
Wymagania podstawowe.
Uczeń:	
Wymagania ponadpodstawowe.
Uczeń:	
Liczba godzin	
7.3. Władza wykonawcza
– Prezydent RP
i Rada Ministrów	–	zakres kompetencji poszczególnych organów władzy wykonawczej,
–	tryb przeprowadzania wyborów na Prezydenta RP,
–	kompetencje Prezydenta RP,
–	sposób powoływania
i odwoływania Rady Ministrów,	XI.5, XI.8	–	omawia tryb wyłaniania Prezydenta RP,
–	podaje przykłady kompetencji prezydenckich, związane z różnymi obszarami jego działalności,
–	wymienia prezydentów III RP, podając przykłady ich aktywności politycznej,
–	analizuje sposób powoływania Rady Ministrów, uwzględniając rolę Prezydenta RP, Sejmu oraz większości parlamentarnej w tym procesie,
–	wskazuje kluczowe kompetencje rządu,
–	podaje imię i nazwisko aktualnego premiera oraz wybranych ministrów,
–	określa wzajemne relacje między Prezydentem RP a Radą Ministrów,	–	odnosząc się do zakresu kompetencji poszczególnych organów władzy wykonawczej, uzasadnia przewagę ustrojową premiera nad prezydentem,
–	przedstawia życiorys i dokonania wybranego Prezydenta RP,
–	posługuje się zamiennie synonimami określającymi organy władzy wykonawczej (Rada Ministrów/rząd/ gabinet, ministerstwo/resort),	1	
7.4. Władza sądownicza
– sądy i trybunały	–	konstytucyjne organy władzy sądowniczej,
–	podstawy niezawisłości sędziowskiej,
–	organizacja wymiaru sprawiedliwości w RP,
–	zasady polskiego wymiaru sprawiedliwości,
–	kompetencje sądów, trybunałów oraz organów ochrony i kontroli prawa,	XI.6, XI.7	–	wymienia organy władzy sądowniczej (sądy, trybunały),
–	omawia hierarchiczną strukturę polskiego sądownictwa,
–	podaje przykłady kompetencji sądów rejonowych,
–	wyjaśnia, na czym polega dwuinstancyjność postępowania sądowego,	–	charakteryzuje tryb powoływania trybunałów,
–	wyjaśnia, z czego wynika wyjątkowa pozycja Trybunału Konstytucyjnego w procesie ustawodawczym,
–	omawia zadania polskich organów ścigania,
–	wskazuje elementy procesu sądowego,
–	tłumaczy sens wybranych łacińskich sentencji prawnych,	1	
7.5. Różnorodność polityczna we współczesnej Polsce	–	pluralizm polityczny,
–	cele i zasady tworzenia oraz działalności partii politycznych,
–	scena polityczna III RP,	XI.4	–	rozumie znaczenie pluralizmu politycznego dla właściwego funkcjonowania państwa demokratycznego,
–	definiuje partię polityczną,
–	omawia zasady zakładania i finansowania partii politycznych w Polsce,
–	wskazuje ograniczenia tworzenia i działalności partii politycznych,
–	wymienia najważniejsze partie polskiej sceny politycznej,	–	omawia genezę partii politycznych,
–	analizuje proces ewolucji sceny politycznej III RP, klasyfikując poszczególne ugrupowania jako prawicowe, lewicowe lub centrowe,
–	interpretuje dane statystyczne dotyczące wyników wyborów parlamentarnych,	1	
7.6. Środki masowego przekazu	–	rodzaje środków masowego przekazu,
–	funkcje mediów,
–	rzetelność przekazu medialnego,
–	reklama a kampania społeczna,
–	sondaże badania opinii publicznej,	X.1– X.5	–	wymienia rodzaje środków masowego przekazu,
–	rozróżnia media komercyjne, niekomercyjne, publiczne,
–	określa różne funkcje mediów,
–	oddziela fakty od opinii, wskazuje przykłady dezinformacji i manipulacji we współczesnych mediach,
–	wymienia rodzaje reklamy,	–	analizuje wybrane aspekty rynku medialnego i reklamowego w Polsce,
–	ocenia rzetelność różnorodnych przekazów medialnych,	1	

Temat	
Treści nauczania	Odniesienie do podstawy programowej	
Wymagania podstawowe.
Uczeń:	
Wymagania ponadpodstawowe.
Uczeń:	
Liczba godzin	
			–	wskazuje na różne cele reklam komercyjnych i kampanii społecznych,
–	odczytuje i interpretuje wyniki badań opinii publicznej,			
Dział 8. Sprawy międzynarodowe	
8.1. Organizacje międzynarodowe	–	charakter organizacji międzynarodowych,
–	okoliczności powstania
i zadania Organizacji Narodów Zjednoczonych,
–	organy ONZ,
–	powstanie i ewolucja Organizacji Paktu Północnoatlantyckiego,	XII.1	–	podaje przykłady organizacji międzynarodowych, dokonując ich podziału na międzyrządowe i pozarządowe,
–	omawia okoliczności utworzenia ONZ
i NATO, wskazując na kontekst historyczny powołania tych organizacji,
–	analizuje strukturę organizacyjną ONZ,
–	podaje przykłady realizacji zadań ONZ we współczesnym świecie,
–	wymienia przykładowe kraje należące do NATO,
–	wskazuje cele Organizacji Paktu Północnoatlantyckiego, zmierzające do zapewnienia bezpieczeństwa państwom członkowskim oraz ładu światowego,	–	objaśnia zakres działalności wybranych wyspecjalizowanych organizacji ONZ,
–	rozpoznaje słabe strony organizacji
o zasięgu globalnym, wpływające na ich skuteczność,	1	
8.2. Unia Europejska	–	etapy integracji europejskiej,
–	cele powstania i działalności Unii Europejskiej,
–	„Ojcowie Europy”,
–	organizacja struktur europejskich,
–	obywatelstwo polskie a unijne,	XII.2	–	omawia genezę Unii Europejskiej,
z uwzględnieniem okoliczności powstania struktur europejskich, traktatów, państw członkowskich,
–	wskazuje cele integracji europejskiej oraz różnorakie korzyści wynikające z niej dla państw członkowskich,
–	wymienia instytucje europejskie, przytaczając ich przykładowe kompetencje,
–	analizuje wkład wybranych „Ojców Europy” w proces integracji europejskiej,
–	określa uprawnienia wynikające
z posiadania obywatelstwa unijnego,	–	ocenia znaczenie integracji europejskiej dla stabilizacji politycznej oraz rozwoju ekonomicznego Starego Kontynentu,
–	analizuje źródła oraz zasadność brexitu,	1	
8.3. Polska a organizacje międzynarodowe	–	założenia polskiej polityki zagranicznej,
–	pozycja Polski w ONZ, UE oraz strukturach euroatlantyckich,
–	korzyści i wyzwania wynikające z członkostwa Polski w UE,	XII.2 – XII.4	–	określa strategiczne cele polskiej polityki zagranicznej,
–	omawia przejawy aktywności Polski w strukturach ONZ,
–	podaje przykłady działań potwierdzających aktywne członkostwo Polski w Organizacji Paktu Północnoatlantyckiego,
–	omawia drogę Polski do Unii Europejskiej, z uwzględnieniem wyników referendum akcesyjnego,	–	analizuje strategiczne położenie Polski w kontekście celów obronnych NATO,
–	przedstawia przykłady aktywności polskiej dyplomacji w regionie,	1	

Temat	
Treści nauczania	Odniesienie do podstawy programowej	
Wymagania podstawowe.
Uczeń:	
Wymagania ponadpodstawowe.
Uczeń:	
Liczba godzin	
			–	wymienia polskich polityków, pełniących istotne funkcje w strukturach europejskich,
–	wskazuje korzyści oraz wyzwania wynikające z członkostwa w UE, z uwzględnieniem inwestycji w jego miejscu zamieszkania, współfinansowanych ze środków unijnych,			
8.4. Problemy
współczesnego świata	–	gospodarczy, polityczny oraz kulturowy wymiar globalizacji,
–	przyczyny i konsekwencje współczesnych konfliktów lokalnych,
–	źródła i charakter współczesnego terroryzmu,
–	procesy migracyjne,
–	ocieplenie klimatu i jego konsekwencje dla społeczności międzynarodowej.	XII.5	–	wskazuje aspekty oraz konsekwencje globalizacji,
–	omawia wybrane współczesne konflikty zbrojne, z uwzględnieniem ich konsekwencji lokalnych, regionalnych oraz globalnych,
–	podaje przykłady organizacji terrorystycznych oraz ich działań,
–	wskazuje kierunki współczesnych migracji oraz ich przyczyny polityczne i ekonomiczne,
–	omawia czynniki wpływające na ocieplenie klimatu.	–	analizuje założenia walki z globalnymi wyzwaniami (zmiany klimatyczne, migracje, terroryzm) pod kątem ich skuteczności oraz wpływu na życie codzienne,
–	dostrzega związki między omawianymi globalnymi procesami oraz ich znaczenie dla niego i kraju, w którym mieszka.	1